Trudne zachowania dziecka z autyzmem – jak sobie z nimi radzić?

Codzienne trudności wychowawcze z dzieckiem w spektrum autyzmu

 

Codzienne życie skupione na opiece i wychowaniu dziecka w spektrum autyzmu jest trudne i wymaga sporego zaangażowania jego opiekunów. Kiedy dziecko kładzie się na ziemi i płacze, może to być bardzo frustrujące. Warto pamiętać, że takie zachowanie często wynika z różnych trudności w komunikacji, frustracji, czy też z potrzeby zwrócenia na siebie uwagi. Głównym celem jest nauczenie dziecka prawidłowych sposobów wyrażania swoich potrzeb i emocji, a także współpracy jego z nami.

 

Plan działania w trudnej sytuacji z dzieckiem

 

• po pierwsze – zachowaj spokój, gdy jest ciężko,
• weź głęboki oddech, by pomóc sobie zachować spokój,
• nie krzycz i nie stosuj kar cielesnych. To może nasilić problem i pogorszyć relację z dzieckiem,
• porzykucnij obok dziecka, nawiąż kontakt wzrokowy i delikatnie dotknij jego ramienia,
• zastanów się, czy dziecko jest zmęczone, głodne, albo po prostu potrzebuje chwili uwagi,
• zapytaj go spokojnym głosem: „Czy jesteś zmęczony?”, „Czy chcesz się pobawić?”, „Boli Cię coś?”,
• jeśli dziecko krzyczy, leży bądź zachowuje się agresywnie stój przy dziecku trzymając za rękę i poinformuj krótko, że wymagasz uspokojenia się (” jesteś cicho”, bądź „cicha buzia”),
• staraj się cierpliwie poczekać na zmianę w zachowaniu dziecka, uspokojenie się i ustanie uporu,
• gdy dziecko uspokoi się i wstanie nie przejawiając zachowań niepożądanych można pochwalić i iść dalej w wybranym kierunku,
• kiedy dziecko chce już współpracować, uspokaja się lub wykonuje zadanie, chwal je i nagradzaj (naklejka, ulubiona zabawka, wspólna zabawa, czy pochwała),
• przypominaj o jasnych zasadach i konsekwentnie je przestrzegaj,
• jeśli dziecko nie chce współpracować, spokojnie powtórz prośbę by się uspokoiło, nie patrząc na nie wzrokiem, by rozumiało, że poprzez nieprawidłowe zachowanie nie otrzyma naszej uwagi,
  
• w domu pomocne jest korzystanie z miejsca wyciszeń typu dywanik do uspokojenia się, gdzie nie będzie miało dostępu do niczego ciekawego,
• terapeuta behawioralny może pomóc w opracowaniu indywidualnego programu wsparcia dla Twojego dziecka.

 

Jak radzić sobie z agresją dziecka?

 

Jeśli dziecko jest agresywne, warto usunąć je z danej sytuacji, w której sobie nie radzi. Warto zapewnić mu wtedy bezpieczne miejsce, gdzie może się wówczas uspokoić.

Wiele razy, gdy moje córki chciały wymusić w sklepie zakup jakiegoś produktu i nie reagowały na informację, że nie kupię ich, chciały krzyczeć i kłaść się na podłodze. W takiej sytuacji oddawałam koszyk sprzedawczyni lub mężowi mi towarzyszącemu i wychodziłam ze sklepu w ciszy, podtrzymując pod ramiona dziecko, by nie przedłużać jego buntu. Nauczyłam się akceptować, że nie ma innej drogi do . Jeśli tym razem nie zakupiłam potrzebnych rzeczy, to innym razem to się uda. Dziecko w ten sposób zauważa że nie zdobyło atencji podczas buntu, mama minie uległa i nie ma sensu się tak zachowywać. Pozwalałam się wypłakać i denerwować się na dworze, z dala od komentarzy moich i innych ludzi. Gdy emocje opadną i przyjdzie zrozumienie zasad, jak należałoby postąpić, podążajmy już do kolejnego zadania w ciągu dnia. Nie ma sensu szybko wracać do miejsca wiążącego się z trudnościami z danego dnia.

Pamiętaj, by nie reagować agresją. Krzyk i bicie tylko nasilą problem z zachowaniem. Rodzice pomimo narastającej frustracji nie powinni reagować w ten sposób. Potęguje się problem emocjonalny dziecka i poczucie niezrozumienia oraz obniża się poczucie własnej wartości. Dziecko będące obserwatorem nieprawidłowych wzorców związanych z wywoływaniem strachu przez krzyk i groźby uczy się tak właśnie zachowywać agresywnie wobec innych. A przecież można inaczej, na spokojnie zakończyć trudną sytuację nie nakręcając siebie ani innych wokół.

W domu staraj się uczyć dziecko innych sposobów wyrażania złości. Możesz np. dać dziecku poduszkę, którą może uderzać, gdy jest złe, albo poskakać i potupać w miejscu.

Pamiętaj, że nawet jeśli się śpieszysz noszenie dziecka może być postrzegane jako nagroda za niepożądane zachowanie. Zawsze staraj się reagować w ten sam sposób na określone zachowanie.

Zamiast mówić „nie” w danym trudnym momencie, zaproponuj inne rozwiązanie (np. zamiast kłaść się na ziemi, możemy usiąść i poczekać). Pamiętam jak zauważałam jak córka nie chciała podążać ze mną w danym kierunku np. do autobusu i szybko kucałam by ona nie usiadła na ziemi tylko na moim kolanie. Siedząc tak w ciszy nie następował u niej bunt i złość, tylko chwila odpoczynku by po chwili stanąć i iść dalej bez zbędnych negatywnych emocji.

 

 

Narzędzia wspierające pozytywne zmiany

 

Segregator z piktogramami

 

Jest to wizualny sposób komunikacji, w którym każdy piktogram przedstawia konkretną czynność, przedmiot lub emocję.

Dziecko może wskazać na nim odpowiedni obrazek, aby wyrazić swoje potrzeby, co ułatwia komunikację, zwłaszcza u dzieci niemówiących.

Razem z dzieckiem wybierzcie piktogramy, które są dla niego zrozumiałe i interesujące.

Należy tworzyć z nich sekwencje do ćwiczeń. Ułóżcie piktogramy w sekwencje przedstawiające różne czynności dnia codziennego (np. kąpiel, posiłek, spacer).

Warto regularnie przeglądać segregator, nazywając z dzieckiem poszczególne obrazki.

Zachęcaj dziecko do korzystania ze swojego segregatora, aby nauczyć wyrażać swoje potrzeby i wybory.

 

Podręczna tablica wzmocnień

 

Jest to wizualne narzędzie, które pokazuje dziecku, jakie nagrody może otrzymać za pożądane zachowania.

Na tablicy umieszczane są obrazki lub symbole przedstawiające różne nagrody (np. ulubiona zabawka, wspólna zabawa). Dziecko zdobywa „punkty” za pozytywne zachowania, które następnie wymienia na wybrane nagrody.

Razem z dzieckiem ustalcie, jakie nagrody są dla niego najbardziej atrakcyjne.

Należy określić konkretne zachowania, za które dziecko będzie otrzymywać dodatkowe „punkty”.

Regularne aktualizowanie: Pamiętajcie, aby regularnie aktualizować tablicę i dodawać nowe nagrody.

 

Odstresowacze

 

Są to przedmioty, które pomagają dziecku się uspokoić i zrelaksować w trudnych sytuacjach.

Zabawa odstresowaczami pozwala dziecku skupić się na odczuciach fizycznych i przekierować uwagę z przykrych emocji.

Zaproponuj dziecku różne rodzaje odstresowaczy (np. gniotki, spinnery, piłki sensoryczne) i pozwól mu wybrać te, które najbardziej mu odpowiadają.

Pokaż dziecku, jak korzystać z odstresowaczy, aby się uspokoić.

Upewnij się, że tego typu przedmioty są zawsze dostępne w sytuacjach, w których dziecko może potrzebować relaksu.

 

Metody pomocne na co dzień

 

1. Komunikacja wizualna

• Segregator z piktogramami:
  • Segregator z obrazkami przedstawiającymi różne sytuacje i oczekiwania pozwala dziecku zrozumieć, co się od niego oczekuje.
    • Pokaż dziecku obrazki przed wystąpieniem danej sytuacji (np. wyjście z domu, kąpiel).
    • Używaj segregatora podczas wykonywania codziennych czynności.
    • Nagradzaj dziecko za prawidłowe reagowanie na sygnały wizualne.
• Podręczna tablica wzmocnień:
  • Nagradzanie postępów motywuje dziecko do współpracy.
    • Przygotuj tablicę z polami, które dziecko może wypełniać naklejkami lub obrazkami za każde pożądane zachowanie.
    • Ustal z dzieckiem, jaką nagrodę otrzyma po wypełnieniu określonej liczby pól.

2. System nagród i wzmocnień

• Nagrody natychmiastowe:
  • Dzieci z autyzmem potrzebują natychmiastowego wzmocnienia za pożądane zachowania. To przyspiesza zmianę nawyków na poprawne, społecznie akceptowalne.
    • Przygotuj zestaw ulubionych zabawek, przekąsek (orzechy, chrupki, suszone owoce, słodycze bez cukru).
    • Nagradzaj dziecko od razu po wykonaniu zadania.
• Nagrody długoterminowe:
  • Motywują do utrzymywania nowych umiejętności przez dłuższy czas.
    • Ustal z dzieckiem, jaką większą nagrodę otrzyma po osiągnięciu określonego celu (u młodszych po wykonaniu kilku zadań przy stoliku – chuśtanie w kocu, gra edukacyjna na koniec dnia gdy się stara zachowywać grzecznie, lub u starszych pod koniec tygodnia np. wyjście do kina).

3. Strategie radzenia sobie ze stresem i frustracją

• Odstresowacze:
  • Pomagają dziecku się uspokoić i skupić.
    • Naucz dziecko, jak korzystać z różnych przedmiotów, takich jak gniotki czy spinnery, w sytuacjach stresujących.
• Przerwy:
  • Pomagają uniknąć przeciążenia sensorycznego, przebodźcowania, narastającego stresu.
    • Zaplanuj krótkie przerwy podczas wykonywania trudnych zadań.

 

Zastanówmy się, co zrobić, gdy dziecko chce uciec w drodze na terapię?  Warto przed wyjściem przypomnieć dziecku o planie dnia za pomocą segregatora lub planu dnia na szafce. Należałoby powiedzieć wtedy spokojnym głosem: „Rozumiem, że chcesz się położyć, ale teraz idziemy na zajęcia. Gdy się uspokoisz, możesz wziąć w rękę swoją ulubioną zabawkę”. Aby zmienić jego tok postępowania zaferuj wybór: „Chcesz iść trzymając moją rękę prawą, czy lewą? Po dotarciu na terapię pochwal dziecko i zaproponuj ulubioną zabawę jako nagrodę. Ważne jest, aby pamiętać, że budowanie pozytywnych relacji z dzieckiem jest kluczem do sukcesu. Chwal je za każde, nawet najmniejsze osiągnięcia, okazuj mu miłość i wsparcie.

Mam nadzieję, że te rady i propozycje staną się drogowskazem w codziennych wyzwaniach przy opiece nad dzieckiem z trudnościami w panowaniu nad emocjami. Warto pamiętać, że poprzez konsekwentne stosowanie zasad współpracy dziecka z rodzicem, nauczania komunikacji i panowania nad emocjami, poprawia się umiejętność odnajdywania się w różnych kłopotliwych sytuacjach. A przecież właśnie do tego dążymy, by nasze dziecko uczestnicząc w życiu społecznym chciało wpółpracować i panować nad sobą, pomimo trudności.