Jak rozwijać logiczne i przyczynowo-skutkowe myślenie u dzieci w spektrum autyzmu?

Dlaczego ta umiejętność jest ważna?

 

Rozwijanie logicznego i przyczynowo-skutkowego myślenia u dzieci w spektrum autyzmu nie polega na tym, żeby uczyć dziecko myślenia „tak jak wszyscy”. Chodzi raczej o to, aby pomóc mu lepiej rozumieć świat, przewidywać różne sytuacje, planować działania i zauważać, że jedno zdarzenie może prowadzić do drugiego.

Dziecko, które lepiej rozumie zależności przyczynowo-skutkowe, łatwiej odnajduje się w codziennym życiu. Może lepiej zrozumieć, dlaczego coś się wydarzyło, co stanie się później i jakie skutki mogą mieć jego działania.

 

Czym jest myślenie przyczynowo-skutkowe?

 

Myślenie przyczynowo-skutkowe oznacza rozumienie prostych zależności: coś się dzieje, ponieważ wcześniej wydarzyło się coś innego.

Na przykład:

• jeśli nacisnę przycisk, zapali się światło,
• jeśli nie założę kurtki, może być mi zimno,
• jeśli podleję kwiatek, będzie mógł rosnąć,
• jeśli przewrócę pierwszy klocek domina, kolejne też mogą się przewrócić.

Myślenie logiczne pomaga dziecku porządkować informacje, zauważać zasady, układać rzeczy w odpowiedniej kolejności i wybierać rozwiązania. Te umiejętności są potrzebne nie tylko w nauce, ale też w zabawie, komunikacji, samodzielności i relacjach z innymi. Oto niektóre produkty przydatne do terapii:

• Sekwencje zdarzeń 
• Historyjki obrazkowe
• Komiks Plan Dnia Ucznia
• Magnetyczny plan dnia

Każde dziecko rozwija się inaczej

 

U dzieci w spektrum autyzmu rozwój tych umiejętności może wyglądać bardzo różnie. Jedno dziecko może świetnie układać wzory, rozpoznawać sekwencje i szybko zauważać reguły. Inne może dobrze rozumieć liczby, ale mieć trudność z przewidywaniem, co stanie się w sytuacji społecznej.

Czasem dziecko rozumie zależności, ale gubi się, gdy zadanie ma zbyt wiele kroków. Innym razem problemem nie jest samo myślenie, ale zbyt długa instrukcja, hałas, stres albo brak jasnego planu działania.

Dlatego najważniejsza zasada brzmi: zaczynamy od tego, co konkretne, bliskie i widoczne.

 

Najpierw działanie, potem rozmowa

 

Dzieci w spektrum często lepiej uczą się wtedy, gdy mogą coś zobaczyć, dotknąć, przesunąć, porównać albo samodzielnie sprawdzić. Zamiast zaczynać od trudnego pytania: „Co było przyczyną?”, warto zacząć od prostego doświadczenia: „Zobaczmy, co się stanie”.

Dobrym pomysłem są proste eksperymenty:

• Co się stanie, gdy wrzucimy kamień do wody?
• Co się stanie, gdy położymy lód na talerzu?
• Co się stanie, gdy przewrócimy pierwszy klocek domina?
• Co się stanie, gdy podlejemy roślinę?
• Co się stanie, gdy nie podlejemy rośliny przez kilka dni?

Dziecko nie musi od razu odpowiadać pełnym zdaniem. Może wskazać obrazek, wybrać jedną z dwóch odpowiedzi, ułożyć historyjkę albo pokazać gestem. Dopiero później dorosły może nazwać to, co się wydarzyło: „Popchnąłeś pierwszy klocek. To była przyczyna. Klocki się przewróciły. To był skutek”.

 

Sekwencje, czyli myślenie krok po kroku

 

Myślenie logiczne rozwija się wtedy, gdy dziecko uczy się porządkować działania. Bardzo pomocne są różnego rodzaju sekwencje, czyli układanie czynności w odpowiedniej kolejności.

Można ćwiczyć to podczas codziennych sytuacji:

• ubierania się,
• mycia rąk,
• przygotowywania kanapki,
• pakowania plecaka,
• sprzątania zabawek,
• budowania z klocków,
• układania historyjek obrazkowych.

Zamiast mówić: „Przygotuj się do wyjścia”, lepiej pokazać dziecku jasny plan:

1. załóż skarpetki,
2. załóż buty,
3. załóż kurtkę,
4. weź plecak,
5. podejdź do drzwi.

Taki plan pomaga dziecku zrozumieć, co ma zrobić najpierw, a co później. Uczy też, że kolejność ma znaczenie. Jeśli założymy buty przed skarpetkami, coś będzie nie tak. Jeśli nie weźmiemy plecaka, możemy nie mieć potrzebnych rzeczy w szkole lub przedszkolu.

 

Obrazki i plany pomagają zrozumieć zależności

 

W pracy z dziećmi w spektrum bardzo pomocne są obrazki, symbole, plany dnia, schematy i krótkie instrukcje wizualne. Dzięki nim dziecko nie musi zapamiętywać wszystkiego tylko ze słuchu. Może spojrzeć na plan i zobaczyć, co będzie dalej.

W rozwijaniu myślenia przyczynowo-skutkowego dobrze sprawdza się prosty schemat:

Przyczyna → Skutek

Na przykład:

• Pada deszcz → ziemia jest mokra.
• Dziecko nacisnęło dzwonek → ktoś otworzył drzwi.
• Nie podlałem kwiatka → kwiatek zwiędł.
• Umyłem ręce → ręce są czyste.

Można też używać schematu:

Najpierw — potem

Na przykład:

• Najpierw sprzątam klocki, potem wybieram bajkę.
• Najpierw myję zęby, potem idę spać.
• Najpierw kończę zadanie, potem robię przerwę.

Takie proste komunikaty dają dziecku poczucie bezpieczeństwa. Pokazują, czego można się spodziewać i co nastąpi po wykonaniu danej czynności.

 

Jak zadawać pytania, żeby dziecko rozumiało?

 

Pytania typu „dlaczego?”, „po co?” albo „co by było, gdyby?” mogą być dla dziecka trudne. Wymagają nie tylko myślenia, ale też dobrej znajomości języka, pamięci, przewidywania i rozumienia sytuacji.

Dlatego warto zaczynać od pytań prostszych, z wyborem odpowiedzi.

Zamiast pytać:

„Dlaczego chłopiec płacze?”

można zapytać:

„Chłopiec płacze, bo zgubił misia czy dlatego, że dostał lody?”

Zamiast pytać:

„Co się stanie, jeśli zostawimy lód na stole?”

można zapytać:

„Lód zostanie twardy czy się roztopi?”

Zamiast pytać:

„Dlaczego trzeba umyć ręce?”

można powiedzieć:

„Ręce są brudne. Co robimy: myjemy ręce czy chowamy je do kieszeni?”

Dopiero później można przechodzić do pełniejszych odpowiedzi: „Myjemy ręce, bo są brudne”, „Lód się roztopi, bo jest ciepło”, „Chłopiec płacze, bo zgubił misia”.

Najważniejsze jest nie to, żeby dziecko odpowiedziało szybko, ale żeby naprawdę zrozumiało zależność.

 

Dzielenie zadań na małe kroki

 

Dla wielu dzieci w spektrum trudne są polecenia ogólne, na przykład: „Zrób kanapkę”, „Posprzątaj pokój”, „Przygotuj się do szkoły”. Takie zdania mogą być zbyt szerokie i mało konkretne.

Dlatego warto dzielić zadania na małe kroki.

Zamiast mówić: „zrób kanapkę”, można pokazać lub powiedzieć:

1. weź talerz,
2. połóż kromkę chleba,
3. posmaruj ją masłem,
4. połóż ser,
5. przykryj drugą kromką,
6. odłóż nóż,
7. połóż kanapkę na talerzu.

Dzięki temu dziecko widzi, że większe zadanie składa się z mniejszych części. Uczy się planowania, kolejności i przewidywania efektu końcowego.

 

Gry i zabawy rozwijające logiczne myślenie

 

Gry mogą bardzo pomagać w rozwijaniu logicznego myślenia, ale trzeba je dobrze dobrać do możliwości dziecka. Nie każda gra planszowa będzie od razu odpowiednia. Niektóre wymagają czekania na swoją kolej, radzenia sobie z przegraną i pamiętania wielu zasad naraz.

Na początek warto wybierać proste aktywności:

• sortowanie przedmiotów według koloru, kształtu lub wielkości,
• układanki „co nie pasuje?”,
• domino obrazkowe,
• memory,
• układanie rytmów, np. czerwony klocek — żółty klocek — czerwony klocek — żółty klocek,
• labirynty,
• układanie według wzoru,
• proste zabawy „jeśli — to”.

Przykład zabawy „jeśli — to”:

„Jeśli pokażę zieloną kartkę, klaszczemy. Jeśli pokażę czerwoną kartkę, zatrzymujemy ręce”.

Takie zabawy uczą zasad, przewidywania i reagowania na określony sygnał.

 

Wykorzystanie zainteresowań dziecka

 

Bardzo dobrym sposobem jest wykorzystywanie tego, co dziecko naprawdę lubi. Jeśli interesuje się pociągami, można układać sekwencje z wagonów. Jeśli lubi dinozaury, można sortować je według wielkości, sposobu odżywiania albo miejsca życia. Jeśli fascynują je liczby, można tworzyć zadania z kodami, wzorami i przewidywaniem kolejnych elementów.

Dziecko chętniej uczy się wtedy, gdy zadanie ma dla niego sens i łączy się z czymś, co je ciekawi.

 

Sytuacje społeczne też mają przyczyny i skutki

 

Myślenie przyczynowo-skutkowe dotyczy nie tylko przedmiotów i zjawisk przyrodniczych. Jest też bardzo ważne w relacjach z innymi ludźmi.

Dla wielu dzieci w spektrum sytuacje społeczne są trudne, bo nie wszystko jest w nich jasne i widoczne. Ktoś zmienił ton głosu, ktoś przestał się bawić, ktoś się zdenerwował — ale dziecko nie zawsze wie, dlaczego tak się stało.

Pomocne mogą być krótkie historyjki obrazkowe lub komiksy.

Można wspólnie omówić:

• Co się stało?
• Co zrobiła dana osoba?
• Co poczuła druga osoba?
• Co było skutkiem?
• Co można zrobić następnym razem?

Przykład:

1. Ania budowała wieżę.
2. Kuba zabrał klocek bez pytania.
3. Ania się zdenerwowała.
4. Wieża się przewróciła.
5. Kuba może powiedzieć: „Czy mogę wziąć klocek?” albo „Przepraszam”.

Nie chodzi o pouczanie dziecka. Chodzi o spokojne pokazanie, że nasze zachowanie może wpływać na innych ludzi.

 

Planowanie i elastyczność

 

Żeby dziecko mogło logicznie działać, potrzebuje nie tylko wiedzy, ale też umiejętności planowania. Musi wiedzieć, od czego zacząć, co zrobić później i co zrobić, gdy coś pójdzie inaczej, niż zakładało.

Warto uczyć prostych metod:

• zatrzymaj się,
• pomyśl,
• sprawdź plan,
• wybierz działanie,
• poproś o pomoc, jeśli jej potrzebujesz.

Pomocne jest też tworzenie „planu B”.

Na przykład:

„Jeśli plac zabaw będzie zamknięty, pójdziemy na spacer albo pobawimy się piłką”.

Takie ćwiczenia uczą dziecko, że zmiana planu nie musi oznaczać końca działania. Można znaleźć inne rozwiązanie.

 

Błąd to nie porażka

 

W rozwijaniu logicznego myślenia bardzo ważne jest podejście do błędów. Dziecko powinno wiedzieć, że błąd nie oznacza, że jest „niegrzeczne”, „słabe” albo „nie potrafi”. Błąd to informacja, że trzeba spróbować inaczej.

Zamiast mówić:

„Źle, pomyśl jeszcze raz”

lepiej powiedzieć:

• „Sprawdźmy, co się stało”.
• „Który krok nie pasuje?”
• „Spróbujmy innego sposobu”.
• „Co możemy zmienić?”
• „To była pierwsza próba. Teraz zrobimy drugą”.

Takie komunikaty dają dziecku większe poczucie bezpieczeństwa i zachęcają je do dalszego próbowania.

 

Otoczenie ma ogromne znaczenie

 

Dziecko może mieć trudność z wykonaniem zadania nie dlatego, że go nie rozumie, ale dlatego, że jest zmęczone, przeciążone hałasem, głodne, zestresowane albo ma przed sobą zbyt dużo bodźców.

Dlatego warto zadbać o spokojne miejsce, jasne instrukcje, krótkie komunikaty, przerwy i przewidywalny plan. Czasem wystarczy uprościć kartę pracy, pokazać zadanie obrazkiem albo podzielić je na mniejsze części, żeby dziecko mogło lepiej sobie poradzić.

Zanim powiemy: „dziecko nie potrafi”, warto zapytać:

• Czy zadanie jest jasne?
• Czy dziecko wie, od czego zacząć?
• Czy instrukcja nie jest zbyt długa?
• Czy w otoczeniu nie ma zbyt wielu bodźców?
• Czy dziecko potrzebuje obrazka, przerwy albo podpowiedzi?

 

Podsumowanie

 

Rozwijanie logicznego i przyczynowo-skutkowego myślenia u dzieci w spektrum autyzmu wymaga cierpliwości, spokoju i dobrego dopasowania metod do dziecka. Najlepiej sprawdzają się działania konkretne, proste, widoczne i związane z codziennym życiem.

Dziecko uczy się logicznego myślenia nie tylko podczas zajęć edukacyjnych. Uczy się go, gdy robi kanapkę, podlewa kwiaty, buduje z klocków, układa plan dnia, naprawia błąd, wybiera rozwiązanie albo zauważa, że jego działanie ma wpływ na to, co dzieje się dalej.

Najważniejsze pytanie dorosłego nie brzmi: „Czy dziecko już umie myśleć logicznie?”, ale: „Jak mogę pokazać mu zależności w taki sposób, żeby były dla niego jasne, zrozumiałe i przydatne?”.